هدف از طرح این مجموعه، آشنایی مقدماتی علاقمندان ساز سنتور با
انواع شیوه های "هنر سنتورنوازی" است. این طرح بر اساس نوعی دیدگاه ساختارگرایانه تنظیم
و بنا شده است. بدین مفهوم كه به منظور اجتناب و دوری از ورود به حوزه بحث های فرسایشی
و سلیقه ای - كه عموما به بیان علایق شخصی و تلقی فردی از موسیقی مورد بحث می پردازد
– در مقام توضیح و ارائه مطالب به نوعی چارچوب پایبند است.
این ساختارها و یا اجزاء تشكیل دهنده موسیقی عبارتند از:
- حركت نغمه (ملودی)
- زمان (متریك و غیر متریك)
- دینامیك
- آرایه ها
- فواصل (ابعاد)
- صدادهی (سونوریته)
این دیدگاه یا همان "تفكیك و شناخت عناصر تشكیل دهنده موسیقی" امكان
بررسی دقیقتر و پردازش موشكافانه تری از موسیقی را فراهم می سازد. به طوریكه جزئیات
هرگونه "داده" در هر عرصه ای، در یك طبقه منحصر و مجزایی، طرح و بررسی و نهایتا ثبت
می شود. لذا در این شیوه از اختلاط عناصر و سوژه های ذاتا متفاوت كه عمده بحث ها و
نقدهای موسیقی را به نوعی "پراكنده گویی" دچار كرده است جلوگیری می كند. به عنوان مثال
در مقام مقایسه و بحث در مورد كیفیت اجرای دو یا چند نوازنده و نواخته هایشان، به جای
نظرپردازی شخصی و صدور حكم كلی، اول طبقه و یا ساختار مورد بحث مشخص می شود سپس در
صورت بررسی دقیق داده ها و اطلاعات مربوطه، می توان به مقایسه عناصر مشابه پرداخت.
در غیر این صورت اعتبار و شأن این گونه نقدها حداكثر در همان "لیست خوب ها و بدها"
باقی خواهد ماند.
مزیت دیگر این شیوه بازده بالا و بار اطلاعاتی آن است كه در پی
"انباشت اطلاعات یك حوزه بخصوص از وجوه گوناگون" حاصل می شود. چیزی كه دانشجویان و
جویندگان علم موسیقی ایرانی – در جهت اخذ تصویر شخصی از سوژه مورد بحث – به مراتب بیشتر
از نظرات شخصی نویسندگان این قبیل نقدها بدان نیازمندند.
در این شیوه به جای تحمیل نظر شخصی بر اذهان مخاطب، اطلاعات ساختاری
اجرایی موسیقی بررسی و ارائه می شوند تا مخاطب خود در مقام قیاس آنها نهایتا به یك
جمع بندی از مطلب برسد. در این فضا موسیقیدانان به عرضه یافته ها، تدقیق در خود موسیقی
و پارامترهایش و مقایسه جزئیات از زوایای گوناگون می پردازند، لذا در نتیجه سطح كیفی
بحث از حیطه "سلیقه" به سطوح عمیقتری ارتقاء یافته، دامنه آگاهی را وسعت خواهد بخشید.
***
نغمه پردازی، كاركرد اجرایی، شیوه و استیل نواختن، رنگ آمیزی صوتی
(سونوریته) و ... در ساز سنتور در طی قرن حاضر فراز و نشیب بنیادینی را به خود دیده
است. كه از عوامل آن – در نگاهی نزدیك – می توان به تغییرات طرز تلقی نغمه پردازان
و آهنگسازان و تغییر كاركرد این ساز در عرصه های گوناگونی همچون "گروه نوازی" در دوره
های مختلف و – در نگاهی دورتر – می توان به كلیت گذار فرهنگ و هنر از قدیم به جدید
و یا از سنت به مدرنیته (بزرگترین چالش فكری قرن حاضر) اشاره نمود.
نسبت تغییرات بنیادی و تنوع شیوه های نواخت بالاخص در ساز سنتور
را – به لحاظ عمق و محتوا – شاید نتوان با هیچ یك از سازهای موسیقی ایرانی قابل قیاس
دانست. همینطور به وضوح می توان اذعان داشت كه اصولا سازهای مضرابی به مراتب بیشتر
از سازهای كششی و آواز دچار تغییرات اساسی شده اند. این تغییرات در دوره ای بطئی و
تدریجی و در دوره ای دیگر بسیار بی پروا و جسورانه وقوع یافته است. همینطور نقش نوابغی
چون مرحوم یحیی تارساز و مرحوم ناظمی را بر چگونگی این تغییر نمی توان كتمان كرد. تجسم
این تغییرات و شگفتی حاصله به سادگی امكان پذیر است. نظری اجمالی صرفا به لیست اسامی
نوازندگان و نوابغ چیره دست ساز سنتور حیرت ما را در مقابل "حجم" و "عمق" آن تغییرات
دوچندان خواهد كرد.
لذا قبل از هرگونه قضاوت سلیقه ای، می بایست به بررسی مقدماتی این
پدیده پرداخت. طبعا از پی انباشت اطلاعات و داده های گوناگون در طبقه بندی های پیشگفته
بهتر می توان سیر تطور حیرت انگیز اجرایی و صوتی این ساز، همچنین زمینه های فكری همچنان
رو به تغییر آن را تصور نمود.
***
در سال 1382 گزیده ای از مقدمات طرح مذكور را به دعوت رادیو فرهنگ،
در "برنامه نیستان" اجرا و ضبط كردم. گواینكه عواملی همچون زمانبندی محدود برنامه در
مقابل حجم كل كار – كه به تعجیل در ایراد بحث انجامید – عدم در اختیار داشتن وقت كافی
برای تدوین كل طرح قبل از اجرا و ... باعث شد كه برنامه آنگونه كه مطلوب نظرم باشد
واقع نشود و در نهایت برنامه ها را با بررسی شیوه نوازندگی استاد مجید كیانی به اتمام
رساندم.
در این مجموعه نظر به حساسیت موضوع و بكر بودن آن نیاز به تدوین
اولیه و پژوهشهای وسیعتری احساس می شد كه متاسفانه به تعویق افتاد.
ولی با این اوصاف ظاهرا كماكان علاقمندانی نیز دارد. لذا با مساعدت
مدیر محترم وقت شبكه رادیو فرهنگ و همكارانشان در واحد آرشیو، مجموعه ریل های ضبط شده
تبدیل و به منظور تدوین مجدد بازخوانی شد.
عناوین جلسات به شرح زیر است:
- اولین نمونه های صوتی، حسن خان و ...
- حبیب سماعی
- شاگردان حبیب
- نورعلی برومند (سرشاخه جریان سنت گرا)
- ابوالحسن صبا (سرشاخه جریان نوگرا)
- فرامرز پایور 1
- فرامرز پایور 2
- رضا ورزنده 1 (پدیده ای فراسوی شاخه ها)
- رضا ورزنده 2
- رضا شفیعیان
- پرویز مشكاتیان 1
- پرویز مشكاتیان 2
- پرویز مشكاتیان 3 (آهنگسازی)
- پرویز مشكاتیان 4 (نوازندگی)
- مجید كیانی 1 (آغاز)
- مجید كیانی 2 (شیوه احیا شده)
- مجید كیانی 3
در نمونه های صوتی موجود به منظور جلوگیری از اتلاف وقت شنوندگان،
كلیه فواصل زمانی مابین جملات و شماری از عبارات معترضه را به تمامی حذف كرده ایم.
به عنوان مثال نمونه اولیه ای با مدت زمان بیش از یك ساعت به نمونه ای 18 دقیقه ای،
فشرده و تبدیل شده است. گواینكه این شیوه تدوین تغییرات گریزناپذیری را در شیوه گویش
كلام ایجاد كرده است.
***
لازم به ذكر است كه كلیت این طرح چیزی فراتر از یك "نمونه آزمایشی
اولیه" نیست و امیدوارم كه در آینده نزدیك، به اجرای طرح اصلی – نمونه تصویری (DVD)
بررسی مكاتب هنر سنتورنوازی – بیانجامد. امید است كه اهل فن، نقص و مشكلات بیشمارش
را به دیده اغماض بنگرند كه غرض نوازش سنتور است و تحیر و سرسپردگی در برابر نوابغ
نوازشگرش.
چه زیباتر از پنجه ای كه می نوازدش و مضرابی كه دلی را می لرزاند،
چه شگفت انگيزتر از چشمي كه به نوايش تر مي شود، چه ماندگارتر از صدای ازلی و آسمانی
اش و چه خواستنی تر از ساز خالق و پروردگارش "ناظمی" با قطره اشكی چكیده بر صفحه اش...
.
نمونه حاضر (جلسه هفتم) به بررسی قطره ای از دریای بیكران هنر استاد
گرانقدر "فرامرز پایور" می پردازد.
***
بررسی مكتب استاد
فرامرز پايور - بخش اول
بررسی مكتب استاد
فرامرز پايور - بخش دوم