قیچک بم، بازخوانی نواهای باستانی
كنسرت بزرگ گروه عارف به سرپرستی پرویز مشكاتیان به مدت 4 شب در
تالار وزارت كشور برگزار شد. در این كنسرت شاهد اجرای قطعاتی با صدای حمیدرضا نوربخش
و تركیبی نو در اعضای گروه عارف بودیم و البته در كنار دیگر سازهای گروه، برای دومین
بار حضور سازی جدید – قیچك بم- دیده می شد. سازی مهجور با قدمتی چند هزار ساله... .
احیاء مجدد این ساز و نوازندگی آن را به راستی باید گامی مفید در گروه نوازی موسیقی
سنتی معاصر دانست. چراكه از دیرباز نیاز به حضور سازی کششی با گستره بم تر و صدایی
گرم تر در میان مجموعه سازهای ایرانی احساس می شده است.
در حقیقت ایده اولیه احیاء این ساز از نبود سازی كششی- آرشه ای
در محدوده صوتی بم – همطراز آواز- نشأت گرفته است.
سیامك آقایی – نوازنده سنتور و كارشناس موسیقی- برای اولین بار
در اجرای پیشین گروه عارف این ساز را از منظر "تكنوازی" به مخاطبان گروه سازهای ایرانی
معرفی كرد. مهمترین هدف وی از نواختن قیچك بم، كشیدن این ساز از پشت پرده به روی سن
در کنار بزرگان موسیقی و فراهم آوردن مقدمات و شرایطی برای توجه بیشتر به قابلیت های
آن به عنوان سازی با قابلیت های بسیار (از جمله تکنوازی) بوده است. سازی كه در محدوده
صدای انسانی – شاید همطراز با آواز- دارای قدرت بیان بسیار، به منظور ارائه حالات گوناگون
و پیچیده موسیقی سنتی ایران است. نكته پنهان و قابل ذكر اینجاست كه با توجه به مشكلات
و مسائلی از قبیل دوری پرده ها و فواصل از یكدیگر، فشار و قطر نسبتا زیاد سیم ها، عمود
بودن گریف نسبت به بدنه ساز (برعكس ویلنسل) و البته تمام موانع اجرایی در سر راه این
ساز، اجرای قطعاتی از پیش تعیین شده برای این ساز به امری بسیار دشوار تبدیل شده است.
و برای كسی كه به صورت تخصصی و به مدت زیادی این ساز را ننواخته
باشد، شاید امری محال جلوه كند. لذا نكته ای كه حضور این ساز را در این كنسرت و كنسرت
پیشین به یك ارزش موسیقایی بدل می كند، اجرای "بداهه نوازی" با این ساز است.
سیامك آقایی در شب اجرای كنسرت ققنوس گروه عارف، به عنوان آخرین
تكنواز گروه، بداهه نوازی خود را بر مبنای جملاتی برگرفته از ردیف میرزاعبدالله در
دشتی و بیات ترك اجرا كرد.
روند جملات و فضای ملودیك اجرای وی نسبت به دیگر تكنوازیهای این
كنسرت از استحكام و روشنی بیشتری بهره مند بود و حداقل به عنوان نمونه چند جمله آشنا
و درست موسیقی سنتی را یادآوری می كرد.
همینطور از منظری دیگر تكنوازی سیامك آقایی در مقایسه با دیگر نمونه
های آن شب تنها تكنوازی ای بود كه به شكلی منطقی به قطعات قبل و بعد خود وصل می شد.
جملاتی كه از آخرین فضای تصنیف "مردم آزاده" و حتی فضای ماقبل آن
در بیات ترك نشأت گرفته و از طریق گوشه "شهابی" مجددا به فضای "دشتی" برگشتند.
عنصر ثابت این بخش از موسیقی همان وزن عروضی تصنیف بعدی (پنهان
چو دل) است كه بارها در این تصنیف تكرار می شود. به عبارتی مجموعه حالات گوناگون و
پراكنده این تكنوازی توسط عنصر ریتمیك تن تن تنن (مستفعلن) به طوری به هم وصل شده اند
كه در عین استقلال ملودیك كلیت آن، جملات آغازین و مهم تصنیف بعدی را نیز به ذهن متبادر
كنند.
در فرجام باشد كه شاهد پیشرفت روزافزون قابلیتهای این ساز در زمینه
های گوناگون – چه گروه نوازی و چه تكنوازی- باشیم.
به امید اجراهای تخصصی تر و متمركزتر با این ساز در آینده ای نزدیك.
بیتا قاسمی
كارشناس موسیقی- دانشگاه تهران
دی ماه 86