قیچك بم
مناجات نامه، اولین نمونه تكنوازی قیچك بم در موسیقی ایران
با كیفیت kbps 128 -
با كیفیت kbps 48
عمده سازهای ایرانی در حیطه یا بخش برین صوتی قرار دارند؛ در این
ویژگی كه كلیت موسیقی مشرق زمین چه در شاخه های نوازندگی و چه خوانندگی را شامل می
شود - عمد و تاكیدی نهفته است بر سلیقه ای خاص- در عین فراگیری وسعت آن.
از طرفی به نظر می رسد كه در مجموعه سازهای ایرانی با ویژگی های
منحصر به فردشان، به سازی مستقل در محدوده ای بم تر (البته ساز كششی، نه مثل عود و
بم تار) نیازمندیم كه نه تنها مسئول بخش های بم و اصوات زیرین و بسترسازی تركیب صوتی
" گروه نوازی" باشد بلكه از عهده "تكنوازی" و ارائه حالات و قابلیت های خاص موسیقی
دستگاهی نیز برآید.
قابلیت ها و امكانات نوازندگی فراتر از استاندارد معمول سازهای
ایرانی در قیچك بم:
الف- استاندارد سازهای ایرانی: حدود ۲ تا ۳ اكتاو مؤثر است؛ حال
آنكه قیچك بم بالای ۵ اكتاو مؤثر را در اختیار دارد، البته وسعت و گستره صوتی این ساز
لزوما در حیطه بم نیست و پنج اكتاو مذكور حیطه وسیعی را شامل می شود كه "بم" بخش پائینی
آن است.
ب- نوانس بسیار متنوع و چشمگیر
ج- قوس ها، تركیب ظاهری كه تمام ساز رو به شنونده است و بیننده
كاملادر جریان آنچه نواخته می شود قرار دارد.
د- نسبت و رابطه مستقیم محدوده صوتی و سونوریته قیچك بم با "صدای
انسانی"؛ آنقدر نزدیك كه در صورت اجرای جواب آواز احتمالا صدای ساز شنیده نمی شود و
اصوات و طنین ها در هم حل می شوند.
این ساز در مجموع نسبت به دیگر سازهای ایرانی "دیداری تر" است.
یكی از دلائلی كه ممكن است باعث خستگی مفرط مخاطبین موسیقی در سالن های كنسرت باشد،
تمركز چشم بیننده بر نقطه ای دور و كوچك است كه حركت آنچنانی نیز ندارد؛ این صحنه عموما
بعد از حدود نیم ساعت خواب آور است! البته ایراد از سازهای ایرانی نیست!(۱) ایراد شاید
از سالن های اجرا است كه در آن ها نوازندگان بالاجبار با فاصله نسبتا زیادی از شنوندگان
قرار می گیرند، كه این مسئله نه تنها ارتباط نزدیكی كه لازمه یك اجرای موسیقی در سنت
مشرق زمین است را ضعیف می كند، بلكه اصولا به بروز مشكلات عدیده ای از قبیل بحث های
تقویت صدا و كیفیت صدای حاصل از تقویت و ... انجامیده است كه تدریجا در این سال ها
نوعی "بزرگنمایی" و "حجم گرایی" كاذب در نوازندگی و اجراهای حال حاضر ایران را سبب
شده است كه این مقوله خاص، نظر به وسعت و علل بنیادین و تاریخی آن و نقطه نظر مجریان
و موسیقیدانان و.... بحثی است مفصل و جای دیگری را می طلبد.
خلاصه اینكه موسیقی سنتی ایرانی - با رجوع به سابقه و تاریخ و بیشتر
نظر به ذات درونی اش- نیاز به مكان دیگر و فضـای گرم تر، صمیمی تر و با حجمی كمتر به
منظور ارتباط بهتر مخاطب با موسیقی و ارتقاء كیفی موسیقی و ... دارد تا سالن های موجود
كه عموما برای نیازهای دیگری طراحی و ساخته شده اند. این موسیقی بیشتر عملكرد و فضای
محفــلی و مجلسی داشته و به سختی می توان آن را با كاربردهای دیگر و در مكان های دیگر
به خوبی اجرا كرده و به شنونده منتقل نمود.(۲)
تكنیك استفاده از آرشه (دست راست) این ساز را می توان بسیار كامل
تصور كرد، چرا كه به نوازنده آن امكان استفاده از تكنیك آرشه كشی مختلف سازهایی مثل
سازهای خانواده كمانچه و از طرفی دیگر سازی مثل ویل سل را می دهد و در صورتیكه انتخاب
و دست چین درست انجام پذیرد به تنوع قابلیت های گوناگون صوتی این ساز می انجامد.
به عنوان نمونه تعدادی از شیوه های آرشه كشی مشابه و صدادهی سازهای
مذكور كه بر روی قیچك بم آزمایش شده و جواب مطلوب حاصل شده است را ذكر می كنم:
• دوری و نزدیكی از خرك: تغییر شیوش صدا از جنس و حالت پوستی (دور
از خرك) به حالت فلزی و خشن (نزدیك خرك)
• تغییر فشار مو در آرشه: كه به تنوع بافت صدا می انجامد؛ در صورت
نرمی مو جنس صدا "خش دار" و كهنه و دور به نظر می رسد و در صورت سفتی موها صدا صاف،
محكم و نزدیك می شود.
• فلاژوله و فوسه: با كم كردن فشار آرشه بر سیم و همزمان بالا بردن
سرعت آرشه به طور مقطعی اصوات هارمونیك تقویت شده و به صدا در می آیند. این اصوات جزء
لاینفك صدا در موسیقی قدیم به شمار می آیند و در صفحه های قدیمی (خصوصا ساز نی و كمانچه)
می توان آن را شنید.(۳)
در زمان استاد كسایی اصوات فلاژوله در ساز نی، جای خود را به گسترش
گستره صوتی این ساز در سه اكتاو داد و به طبقه بندی آن به "بم، زیر و غیث" انجامید.
غرض اینكه در ساز قیچك بم دست نوازنده برای تولید چندین شیوش مختلف
صوت و انواع صداها از "خالص" آن گرفته تا تركیبی از صداهای هارمونیك (خصوصا اكتاو پنجم)
نیز در حین نوازندگی باز است و بسته به نوع موسیقی مطلوب، از انواع تركیبات انتخابی
و غریب و غنی این اصوات نیز می توان بهره جست.
• استفاده از pizz همزمان با نوازندگی: خصوصا اولین سیم یا بم ترین
نت دست باز این ساز در جای جای آوازها به خوبی نقش یك نت واخوان مؤثر را ایفا می كند.این
نت واخوان بم با صدای گرفته، دور و عمیق خود نه تنها می تواند در نقش "تقطیع" جملات
و موتیف ها و دسته بندی آنها ظاهر شود بلكه می تواند فضای تنال آواز یا دستگاه مورد
نظر را – پس از نواختن جند جمله اول هر تنالیته ای- به سرعت در گوش شنونده جا اندازد.
اینجا جا دارد كه مطلب را بدین شكل توضیح دهیم:
یكی از مسائل ریز و پنهان هنگام اجرای موسیقی ایرانی، انتقال فضای
حسی- عاطفی هر آواز و دستگاه و انتقال "حس فواصل" و ابعاد دقیق آن به شنونده است. ما
معمولا با این نكته بدین شكل مواجه شده ایم، كه مثلا فلان موسیقی یا - در صورت درستی
این حس- فواصل و ابعاد آن "زود به گوش می نشیند" و یا زمان زیادی از اجــرا گذشته و
گوش ما هنوز با فواصل و ابعاد و آشنا نشده است.
از مفاخر ما در این عرصه، یعنی صرفا "نحوه ارائه حس و ابعاد درست
موسیقی ایرانی" استاد جلیل شهناز است؛ وجه مشخصه آن اینست كه شنونده در هر اجرا تنها
با شنیدن چند نت اولیه، به سهولت امكان بازخوانی دیگر فواصل آن دستگاه یا آواز را خواهد
داشت؛ به عبارتی دیگر فواصل و ابعاد به نحوی ارائه شده كه امكان بازسازی فواصل گام
را در ذهن و گوش شما به راحتی ایجاد خواهد كرد؛ همینطور از دیگر نشانه های ابعاد و
فواصل درست همان طول زمانی و یا "ماندگاری" بیشتر آن ها در گوش شنونده است، بدین معنی
كه وقتی چنین ابعادی را می شنویم، برای مدت زیادی بدون رجوع به اصل صدا یا اجرا می
توان در آن حال و هوا و در آن فضای تنال سیر كرد و به راحتی – بدون دردسر ساخت و پرداخت
هوشیارانه فواصل در گوش و ذهن- آواز خواند و زمزمه كرد.
واخوان یكی از مهمترین اجزای موسیقی ایرانی است كه "انتقال ابعاد"
و فضای تونالیته را سهولت می بخشد. به عبارت دیگر ابعاد خاص و نسبتا پیچیده موسیقی
ایرانی – بالاخص مجنب ها- و شناخت جا و مكان دقیق آنها و در نتیجه احساس لذتی كه به
واسطه فهم آن جایگاه نصیب گوش كاركرده و حرفه ای می شود، از طریق مقایسه شان با نتی
تغییر ناپذیر (بدون ویبراسیون و یا ناله و ...) امكان می یابد. این نت مركزی عمدتا
همان شاهد یا تنالیته است و جایگاه آن عمدتا در اكتاو پائین (بم) سـاز قرار دارد. نقش
واخوان ها در سازهای مضرابی كلیدی تر از سازهای كششی است. با اینحال ساز قیچك بم در
كنار دیگر ویژگی های مختص سازهای آرشه ای (كششی) امكان استفاده از واخوان ها را چه
به صورت كششی و چه به صورت زخمه ای– مضرابی (pizz) فراهم آورده است.
در انتها: اصولا ساز قیچك بم و امكانات فراگیرش تمایل بسیار بالایی
را برای نوازندگی و كشف قابلیت های گوناگونش در نوازنده ایجاد می كند.
پاورقی:
(۱) ناگفته نماند چرتی كه مردم ایران اخیرا در سالن های كنسرت موسیقی
ایرانی می زنند بیشتر به خود موسیقی عرضه شده مربوط است تا عوامل و دلائل دیگر. ما
اینجا بیشتر به دلائل دیگر می پردازیم.
(۲) این اجراها و كنسرتها بنا به اعتراف بانیان آن و شنوندگان-
هردو- بیشتر به جنبه نمایشی اجرا مربوط است و به منظور جلب توجه عوام و حضار و عموما
به دنبال "اثبات" چیزی غیر از ذات و نفس موسیقی بوده است. اثبات مقولات مطرحی از جمله
صرف توانایی و تكنیك، قابلیت های جدید و وارداتی در این چند دهة اخیر مانند: حجم گرایی،
توان گرد هم آوری چندین نوازنده و خواننده و چیدن آن ها روی سن و اجرایی هرچه با شكوه
تر و فالش تر. اثبات و اعلام رهایی موسیقی ایرانی از خطر انقراض حتمی و یا جلوگیری
از حملات مهاجمین فرهنگی و ... .
(۳) موسیقی چند دهه اخیر اصرار به حذف این اصوات در جهت حصول تن
هرچه "تمیزتر" داشته است.